Fotografe Annelies Damen reisde in oktober 2010 een maand door Java en Bali. Ze bezocht de plekken die zo belangrijk waren geweest voor haar oma Riek. Het werd een mysterieuze reis naar het verleden en resulteerde in een expositie en fotoboek: ‘Indië was ons paradijs’.

Annelies verweefde oude zwart-witfoto’s van oma, gemaakt met een originele Leika, in poëtische kleurenopnamen. Toen oma overleed op 96 jarige leeftijd ontdekte Annelies dat haar grootvader als verdienstelijk amateurfotograaf het Indische verleden in bijzondere beelden had vastgelegd. Verder zijn in het boek 31 reisfoto’s te zien. ‘Ik wilde de geuren ruiken en de kleuren zien waar oma over vertelde’, zegt Annelies, die een studio heeft in Amsterdam. ‘Ik reisde naar de theeplantages van Sukabumi, waar ze geboren is. En naar Surabaya, waar ze haar gelukkige jeugd had doorgebracht. Ik heb Malang en de bergdorpen ten zuiden van Malang bezocht, waar oma haar huwelijksreis heeft beleefd. En ook was ik in Yogyakarta, waar ze in de oorlog een tijdje heeft gewoond. Maar ik heb ook de Bromo beklommen, net als oma 65 jaar geleden’

Zorgeloze jeugd

Oma Riek had een zorgeloze jeugd in Surabaya. Haar moeder runde een bloemenbusiness om haar 5 kinderen een goede jeugd en scholing te geven na het overlijden van haar man. ‘Het leven was een mooi feest’, zegt haar kleindochter. ‘Oma ging veel uit met haar vriendinnen, broers en zussen en er werd veel gedanst.’ In 1937 trouwde ze met Bert Carli, ook een Indische Nederlander, deels van Italiaanse afkomst. Het gezin werd al snel verrijkt met twee kinderen: Jan en Ellen. Er gloorde een mooie toekomst. Maar het prachtige leven werd ruw verstoord door de bezetting van de Japanners in 1942. Bert werd gevangen genomen en moest werken aan de Birmaspoorlijn.

Ook Riek kwam uiteindelijk met de kinderen in een kamp terecht, nadat ze zich schuil had gehouden in Yogyakarta. Na de oorlog werden Bert en Riet herenigd in Bangkok. Na een periode in Bangkok verhuisde het gezin Carli-Coomans terug naar Surabaya, waar Bert aan het werk ging voor De Nederlandsche Handelmaatschappij. Er werd nog een derde kind geboren: Josien.

Pension

Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 verslechterde het leven van de Indische Nederlanders. In 1956 kwam oma Riek met haar man en twee dochters naar Nederland (zoon Jan studeerde al in Nederland). Annelies: ‘Met een paar koffers en haar herinneringenstapte oma aan boord van de Willem Ruys, verder heeft ze alles achtergelaten in Surabaya’ Het was niet makkelijk, die eerste tijd. Het gezin werd opgevangen in een pension in Hilversum. ‘Ze zaten met z’n allen in een kleine ruimte. Maar ja, niemand had het breed in die tijd. Ook Nederland had een oorlog achter de rug. Wat opvalt is de kracht die mijn oma uitstraalde: ze had de spirit om er iets van te maken. Zoals zoveel mensen uit Indië.’

Inspirerende vrouw

Annelies was dol op haar oma. ‘Oma was voor mij een originele, krachtige en inspirerende vrouw. Ze reisde met ons gezin mee de hele wereld over tot haar 95e. Ze las veel boeken en wist precies wat er gebeurde in de wereld. Ik bewonderde vooral haar spirit. Het was echt een vrouw van de wereld en dat vond ik mooi aan haar. Ze was nergens bang voor.’ Bij oma thuis waren er altijd de heerlijke Indische hapjes en zelfgemaakte sambal en altijd iets lekkers bij de thee, zegt Annelies. Ze vertelde prachtig over haar jeugd in Indië. ‘Ze wist zich vooral de geuren en kleuren te herinneren. Als ze erover sprak, kreeg ze van die echte pretoogjes.’ Annelies heeft de gesprekken opgenomen op band. ‘Ik was vooral geïnteresseerd in die oude koloniale tijd: hoe was mijn oma opgegroeid en wat deed ze? Hoe leefde ze? Waren er veel bedienden? Waar ging de familie naartoe op vakantie? Welke talen sprak oma?’

Japanners
Oma Riek vertelde Annelies ook over het leven in het Jappenkamp: ‘Tegenover haar kinderen heeft ze er nooit iets over gezegd. Het was te dichtbij. Toen ze met haar kinderen naar Nederland kwam, had ze wel wat anders aan haar hoofd. Ze moest een heel nieuw leven opbouwen in een koud vreemd land. Tegenover mij en mijn jongste broer is ze er wel over begonnen. Blijkbaar is het makkelijker als je een generatie overslaat. Ik weet dat ze in het kamp stokslagen kreeg, dat ze naar de gevangenis moest omdat ze naar de radio had geluisterd.’ Tot het eind van haar leven is oma Riek de Japanners blijven haten. Annelies: ‘Alles wat uit Japan kwam, werd geboycot. Ze wilde er helemaal niks mee te maken hebben. Koop maar een apparaat van Philips, zei oma dan.’